Léonard de Vinci en France : le dernier voyage d'un génie toscan

Leonardo da Vinci ở Pháp: Chuyến đi cuối cùng của một thiên tài xứ Toscana

Cuối mùa thu năm 1515, một đoàn kỵ mã dừng lại giữa thung lũng Montgenèvre, bốn bề là những đỉnh núi phủ tuyết trắng xóa. Những con la chở nặng hành lý của đoàn không chỉ mang theo quần áo hay lương thực — chúng gùi trên lưng cả một cuộc đời: những bản phác thảo, những tập ghi chú chi chít công thức, những bức tranh. Và trong số đó, một người phụ nữ mỉm cười bí ẩn mà chủ nhân của bà chưa bao giờ chịu buông tay. Ở tuổi 63, Leonardo da Vinci đang vượt dãy Alps, và ông biết rằng đây có lẽ là chuyến đi một chiều.

---

### Khi vua trẻ gặp thiên tài già

François I, vị quốc vương 21 tuổi vừa đại thắng tại trận Marignano năm 1515, không chỉ giành được quyền kiểm soát vùng Milanais — ông còn thu phục được trái tim của nước Ý. Là hậu duệ của Valentine Visconti, con gái Công tước Milan, François mang trong mình tình yêu mãnh liệt với nghệ thuật và văn hóa Ý. Vừa bước khỏi chiến trường còn ngổn ngang xác của mười sáu nghìn người, ông lập tức phi ngựa đến Milan để chiêm ngưỡng một bức bích họa của Leonardo: *Bữa tối cuối cùng* trong nhà thờ Santa Maria delle Grazie.

Bị bức tranh chinh phục hoàn toàn, ông ra lệnh ngay lập tức: hãy tháo bức họa đó xuống khỏi tường. Nhưng vô ích — bức bích họa cứng đầu từ chối rời khỏi vị trí của mình. Không sao, François đưa ra một quyết định đơn giản hơn: nếu không mang được kiệt tác về, thì hãy mang chính người tạo ra nó.

Với Leonardo, lời mời đến đúng lúc như một phép màu. Những đối thủ đầy tham vọng của ông — Michelangelo và Raphael trẻ trung — đã khéo léo tạo dựng chỗ đứng vững chắc bên cạnh nhà Medici và Giáo hoàng Leo X. Leonardo, với bản tính kín đáo và không ưa những trò tranh giành danh vọng chốn cung đình, đã không làm được, hoặc không muốn làm điều đó. Già đi, bị đẩy ra ngoài lề, ông nhìn thấy ở sự nhiệt thành của François I một cơ hội hiếm có để tìm lại sự bình yên. Nhà vua trao cho ông khoản thu nhập hàng năm một nghìn livre và toà lâu đài Cloux, gần Amboise. Leonardo không ngần ngại một giây.

---

### Giấc mơ của một vị vua và những kênh đào chưa bao giờ hoàn thành

François I không muốn có một họa sĩ chân dung bình thường trong triều đình. Ông muốn đặt Leonardo vào trung tâm của một triều đại muốn vươn tới sự vĩ đại phổ quát. Ngay từ mùa xuân 1516, nhà vua đã trình bày tham vọng của mình: xây dựng một cung điện khổng lồ tại Romorantin — thị trấn tuổi thơ của ông — từ đó tỏa ra một mạng lưới kênh đào vươn tới mọi chân trời.

Những mảnh bản vẽ còn sót lại cho thấy một tầm nhìn hùng vĩ mang đậm dấu ấn của Leonardo: với thiên tài người Toscana này, kênh đào là hiện thân của chuyển động, và mọi sự sống đều là sự trao đổi và tiếp nối không ngừng. Tiếc thay, giấc mơ Romorantin không bao giờ thành hiện thực — những trận dịch sốt rét tàn khốc đã cướp đi mạng sống của năm trăm công nhân xây dựng, buộc dự án phải dừng lại mãi mãi.

---

### Những năm tháng bình yên ở Cloux

Tại lâu đài Cloux, Leonardo được hưởng lương bổng của nhà vua, một chuồng ngựa rộng rãi và danh hiệu tổng giám sát nghệ thuật của vương quốc — điều mà nhà viết tiểu sử Vasari gọi là "tổng quản mỹ thuật" trước khi chức vụ ấy tồn tại chính thức. Cả triều đình nô nức đến gặp vị thầy già; những người đàn ông trong triều bắt chước kiểu tóc và bộ râu của ông.

Nhưng Leonardo vẽ rất ít. Một tai biến mạch máu não đã tước đi khả năng sử dụng bàn tay phải của ông. Ông dành những ngày của mình tháp tùng nhà vua đi săn, phác thảo các dự án thoát nước cho đầm lầy Romorantin, và thiết kế những lễ hội xa hoa. Tháng 4 năm 1517, nhân dịp lễ rửa tội của con trai nhà vua và đám cưới của Laurent de Médicis, ông dàn dựng những buổi tiệc hoành tráng chưa từng có: màn trướng mô phỏng bầu trời đầy sao, những cô gái ăn mặc theo phong tục từ khắp nơi trên thế giới, hàng trăm bó đuốc thắp sáng rực để biến đêm thành ngày, và cảnh tái hiện trận Marignano chân thực đến mức khiến nhiều phụ nữ trong khán phòng ngã xỉu.

---

### Cầu thang của Chambord: Di sản ẩn mình

Chính trong những năm này, Leonardo cũng phác thảo những bản vẽ đầu tiên cho lâu đài Chambord tương lai. Công trình trung tâm của lâu đài phản chiếu cấu trúc của giáo đường Saint-Pierre ở Rome, nhưng ở trái tim của nó không phải là một bàn thờ mà là một cầu thang — cầu thang xoắn kép nổi tiếng, với hai vòng xoắn lồng vào nhau cho phép người đi lên và kẻ đi xuống không bao giờ gặp mặt nhau.

Suốt cuộc đời, Leonardo bị ám ảnh bởi hình ảnh những cái cầu thang — biểu tượng của chuyển động thẳng đứng hướng lên trời. Khung bát giác bao quanh nó — bát giác là hình mà theo ông gần nhất với vòng tròn hoàn hảo — cũng mang đậm dấu ấn không thể nhầm lẫn của một bộ óc thiên tài. Chambord sẽ được hoàn thành một thế kỷ sau đó, bởi nhiều kiến trúc sư khác, nhưng linh hồn của Leonardo vẫn còn đó, ẩn trong từng bậc thang xoắn.

---

### Những chữ cuối cùng: "Vì canh đang nguội"

Leonardo da Vinci bình thản bước về phía cái chết trong những tháng cuối đời. François I — người xem ông như một người cha tinh thần — ghé thăm ông thường xuyên nhất có thể. Ngày 23 tháng 4 năm 1519, Leonardo lập di chúc, không quên người quản gia trung thành của mình, cũng không quên sáu mươi người nghèo mà ông muốn họ đi tiễn đám tang của ông.

Ngày 25 tháng 4, ông phải nằm liệt giường. Nhưng cuối tháng 4, ông vẫn tìm được sức để cầm bút chì lần cuối — để tấn công một bài toán hình học đã ám ảnh ông hàng chục năm: bảo toàn diện tích của một tam giác vuông khi thay đổi độ dài các cạnh của nó. Rồi ông dừng lại đột ngột, để lại một dấu "v.v." và những chữ xúc động đến nghẹn lòng: *"vì canh đang nguội."*

Đó là những chữ cuối cùng ông viết.

Leonardo da Vinci qua đời ngày 2 tháng 5 năm 1519, thọ 67 tuổi. Truyền thuyết kể rằng François I đã đỡ hơi thở cuối cùng của ông, nhưng các nhà sử học từ lâu đã chứng minh rằng nhà vua lúc đó đang ở Saint-Germain-en-Laye.

Ngày nay, nếu bạn đến thăm Chambord và leo lên cầu thang xoắn kép dẫn lên mái nhà, đứng giữa những bờ tường có răng cưa nhìn ra bầu trời và những vì sao — bạn đang đi đúng con đường mà Leonardo đã vạch ra. Đó là nơi thiên tài người Toscana đã để lại dấu ấn cuối cùng của mình trên thế giới: một bậc thang hướng lên thiên đường, dành cho người cả đời chưa bao giờ thôi ngước nhìn.