Florence Nightingale – Người Phụ Nữ Cầm Đèn Thay Đổi Lịch Sử Y Học Thế Giới

Tháng 11 năm 1854. Trong căn cứ quân sự Anh ở Scutari, ngoại ô Istanbul, tiếng rên rỉ của những người hấp hối hòa lẫn với mùi thịt thối rữa. Các bác sĩ phẫu thuật không ngừng tay cưa chân cắt tay – chậm một giây là hoại thư, chậm thêm là cái chết. Giữa địa ngục trần gian ấy, một người phụ nữ trẻ cầm chiếc đèn đơn sơ đi từ giường này sang giường khác, đặt tay lên vai, lên trán từng binh sĩ. Bà không phẫu thuật, không kê đơn. Nhưng bà mang đến thứ còn quý hơn cả thuốc men: niềm hy vọng. Người phụ nữ ấy là Florence Nightingale – và dấu ấn bà để lại trong lịch sử y học nhân loại là vĩnh cửu.

Từ cô tiểu thư quý tộc đến người mang sứ mệnh

Florence Nightingale sinh ngày 12 tháng 5 năm 1820 tại Florence, nước Ý, trong một gia đình quý tộc Anh đang du lịch Ý và đặt tên con theo tên thành phố tuyệt đẹp này. Khi gia đình trở về Derbyshire, miền đông nước Anh, Florence được người cha – một trí thức sùng đạo theo dòng Unitarian, một nhánh Kito giáo tiến bộ đề cao phục vụ người nghèo – tự tay dạy dỗ. Ông truyền cho con gái vốn Latin, Hy Lạp, nhiều ngoại ngữ, và hơn hết là nhãn quan nhân văn cùng niềm tin hiếm có thời bấy giờ: nam nữ bình đẳng. Ông ngoại bà, nghị sĩ William Smith, từng tranh đấu cho tự do tôn giáo và xóa bỏ chế độ nô lệ.

Thế nhưng tuổi thơ Florence không phải màu hồng. Cô bé hay mơ mộng, hay trầm tư, thường ngồi hàng giờ bên cửa sổ, đau đáu trước cảnh khổ của người nghèo và sự bất công của thế gian. Năm 1837, dịch cúm hoành hành nước Anh, Florence tự nguyện chăm sóc người bệnh quanh mình và nhận ra: đây chính là lý do bà tồn tại. Một buổi tối trong phòng riêng, bà ghi lại điều mà bà gọi là "tiếng gọi của Chúa": *"Ngài đã phán với tôi và gọi tôi vào phụng sự Ngài."* Sứ mệnh đã được khai sinh: bà sẽ trở thành y tá.

Con đường gian nan của một người phụ nữ dám ước mơ

Trong xã hội Anh thế kỷ XIX, một tiểu thư quý tộc muốn làm y tá chẳng khác nào tuyên bố muốn... làm bếp. Những cánh cửa đóng sầm trước mặt bà. Những năm tháng tiếp theo trôi qua trong các chuyến du lịch châu Âu, những buổi gặp gỡ văn nhân tại salon của bà Récamier ở Paris – nơi bà được gặp Chateaubriand, Lamartine, Musset, Stendhal – nhưng bà chẳng tìm được lối ra. Bà từ chối tất cả những người đàn ông theo đuổi, kể cả Richard Monckton Milnes, một chính khách có lý tưởng nhân đạo cao đẹp. Với Florence, hôn nhân không phải đích đến.

Cuối cùng, cơ hội đến từ nước Đức. Bất chấp sự phản đối kịch liệt của gia đình, bà đến Düsseldorf theo học tại một viện điều dưỡng. Khi ấy bà đã 30 tuổi. Trong nhật ký, bà viết: *"Từ nay, không còn trẻ con, không còn tình yêu, không còn hôn nhân. Xin Chúa chỉ cho tôi con đường của Ngài."* Kết quả đào tạo ấn tượng đến mức người sáng lập viện nhờ bà soạn một bản ghi bằng tiếng Anh để giới thiệu mô hình ra thế giới. Một chuyến thăm bệnh viện Lariboisière ở Paris sau đó tiếp tục mở mắt bà về tầm quan trọng sống còn của vệ sinh và thông khí trong việc giảm tỷ lệ tử vong – điều bà sẽ sớm chứng minh bằng số liệu thống kê chặt chẽ.

Scutari – Nơi huyền thoại được viết nên

Năm 1853, Chiến tranh Krym bùng nổ giữa liên quân Pháp – Thổ – Anh và đế quốc Nga. Tin tức từ mặt trận kinh hoàng: hàng nghìn binh sĩ chưa kịp đánh nhau đã ngã xuống vì tả và thương hàn. Florence lập tức xung phong.

Đặt chân đến Scutari, bà nhanh chóng nhận ra sự thật đắng cay: phần lớn người chết không phải vì vết thương chiến trường, mà vì điều kiện vệ sinh thảm họa – cống rãnh hỏng nát, không khí tù đọng, hoàn toàn thiếu thông gió. Bà yêu cầu một ủy ban điều tra vào cuộc. Kết quả kiểm tra: thảm khốc đúng như lo ngại. Công trình cải tạo vệ sinh được tiến hành khẩn cấp – và chỉ trong vài tuần, tỷ lệ tử vong giảm xuống mười lần.

Nhưng Florence không chỉ chữa lành thể xác. Mỗi đêm, bà đi bộ hàng cây số dọc hành lang bệnh viện cầm đèn, đọc thư từ quê nhà cho các binh sĩ nằm liệt, cầm bút viết thay họ gửi về gia đình. Những người lính quỳ xuống hôn bóng của bà khi bà đi qua. Huyền thoại "người phụ nữ cầm đèn" (*la dame à la lampe*) từ đó đi vào lịch sử.

Di sản của một cuộc cách mạng

Trở về Anh năm 1856, Florence được đón tiếp như một anh hùng dân tộc. Nữ hoàng Victoria đích thân gửi thư cho bà – một cử chỉ mang tính biểu tượng sâu sắc trong xã hội vẫn còn đặt đàn ông lên trên tất cả.

Nhưng Florence không dừng lại ở danh tiếng. Bà soạn thảo một bản báo cáo dài một nghìn trang đề xuất cải tổ toàn diện y tế và vệ sinh quân sự, vận động thành lập trường đào tạo y khoa quân sự – ra đời năm 1860 tại Fort Pitt. Cùng năm đó, bà sáng lập trường đào tạo y tá tại bệnh viện Saint Thomas ở London, nơi bà áp dụng chương trình học dựa trên thực hành và quan sát nghiêm ngặt – nền móng của ngành điều dưỡng hiện đại. Năm 1883, Nữ hoàng Victoria trao tặng bà Huân chương Chữ thập Đỏ Hoàng gia. Năm 1907, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên nhận Huân chương Công trạng Anh quốc.

Kiệt sức sau hàng thập kỷ chiến đấu không ngừng, Florence lâm bệnh năm 1897 với những triệu chứng mà ngày nay người ta gọi là kiệt sức nghề nghiệp (*burn-out*). Thế nhưng bà vẫn tiếp tục chỉ đạo các cải cách từ trên giường bệnh trong nhiều năm liền. Nhân dịp sinh nhật lần thứ 90, bà nhận được thư chúc mừng từ tay Vua George V. Bà qua đời ngày 13 tháng 8 năm 1910 tại ngôi nhà ở South Street, London.

Hơn một thế kỷ sau ngày bà ra đi, những phương pháp chăm sóc bà để lại vẫn đang soi đường cho hàng triệu y bác sĩ và điều dưỡng viên trên khắp thế giới. Ánh đèn của Florence Nightingale chưa bao giờ tắt.