Céleste Albaret — Bóng Hình Trung Thành Của Marcel Proust: Mười Năm Bên Cạnh Một Thiên Tài

Ngày 25 tháng 4 năm 1984, một người phụ nữ 92 tuổi ra đi trong lặng lẽ. Thế giới hầu như không mấy chú ý. Thế nhưng bà chính là người cuối cùng còn sống từng chứng kiến tận mắt Marcel Proust — một trong những nhà văn vĩ đại nhất của nhân loại — viết những trang cuối cùng của cuộc đời ông. Tên bà là Céleste Albaret, và câu chuyện của bà là một trong những mối quan hệ đặc biệt nhất trong lịch sử văn học Pháp.

Cuộc Gặp Gỡ Định Mệnh

Tháng 9 năm 1914, trong những ngày đầu tiên của Thế chiến thứ nhất, Céleste chính thức bước vào cuộc đời Marcel Proust. Chồng bà, Odilon Albaret, vốn là tài xế riêng của nhà văn. Một ngày, Proust hỏi người phụ nữ trẻ đến từ vùng Lozère hẻo lánh ấy rằng liệu bà có muốn vào làm việc cho ông không. Céleste xuất thân bình dân, không có học vấn cao, nhưng bù lại bà sở hữu một trí nhớ phi thường và một trí tuệ tự nhiên sắc bén.

Lần đầu tiên nhìn thấy Proust, bà lập tức bị cuốn hút bởi hình ảnh một quý ông thanh lịch, dáng gầy, làn da mỏng manh, hàm răng trắng sáng, với một lọn tóc tự nhiên rũ xuống trán — cùng với vẻ điềm tĩnh đặc trưng của người mang bệnh hen suyễn kinh niên. Lúc bấy giờ, Proust vẫn còn là một cái tên xa lạ với đại chúng. Dù đã xuất bản *Les Plaisirs et les Jours* và *Jean Santeuil*, ông không thu được tiếng tăm đáng kể. Thậm chí bản thảo *Du côté de chez Swann* đã bị các nhà xuất bản từ chối thẳng thừng, buộc ông phải tự bỏ tiền túi in sách. Nhưng Céleste, ngay từ đầu, đã nhận ra đằng sau vẻ ngoài của một người đàn ông thuộc tầng lớp thượng lưu là một tâm hồn cao quý và một tài năng mà bà gọi là "thiên tài".

Căn Phòng Không Có Ánh Sáng

Cuộc sống bên cạnh Proust là cả một thế giới riêng biệt, bị chi phối bởi những nghi lễ tỉ mỉ đến mức gần như thiêng liêng. Căn hộ tại đại lộ Haussmann nơi ông cư ngụ chẳng khác gì một pháo đài. Các bức tường phòng ngủ được bọc bần để cách âm hoàn toàn. Cửa chớp luôn đóng kín, rèm dày kéo suốt ngày đêm. Proust không chịu được bụi, không chịu được mùi, thậm chí không chịu được cả nước hoa nhẹ nhàng nhất.

Lịch sinh hoạt của ông hoàn toàn đảo ngược: viết lách thâu đêm, đi ngủ khi mặt trời mọc, và thức dậy lúc 4 giờ chiều. Tiếng chuông gọi Céleste vang lên — bà phải mang lên cho ông một tách cà phê được pha chế theo đúng một quy trình bất di bất dịch: hạt cà phê rang tại hiệu Corcelet trên phố Lévis, lọc từng giọt bằng phương pháp cách thủy, rót ra tách bạc từ cùng một hiệu đó. Kèm theo là một chiếc bánh croissant và một chai nước Évian đã khui sẵn — một chai mà mỗi ngày Céleste đều phải bỏ đi dù chưa thấy ông chạm tay đến.

Hơn Cả Một Người Hầu

Thế nhưng, vượt lên trên tất cả những ràng buộc ấy, một mối quan hệ đặc biệt dần hình thành giữa hai con người. Mỗi khi thư từ gửi đến, Proust đọc to cho Céleste nghe — bà đứng ở khoảng giữa cửa phòng và chiếc giường — rồi hỏi ý kiến bà về mọi chuyện. Ông kể cho bà nghe những ấn tượng thầm kín nhất về những nhân vật trong giới thượng lưu mà ông thường giao du. Và Céleste, người phụ nữ đến từ miền quê nghèo, thường xuyên khiến ông bật cười bởi những câu nhận xét thẳng thắn, tinh tế không ngờ. Nhiều lần, Proust thốt lên: *"Thật tuyệt vời, Céleste, tôi sẽ đưa điều này vào cuốn sách của mình."*

Người đàn ông quen sống trong các salon thượng lưu tìm thấy ở bà sự chân thành không son phấn, một trí tuệ dân dã nuôi dưỡng chính sáng tạo văn học của ông. Còn với Céleste, đó là một cuộc đời như trong cổ tích: *"Điều đó còn hơn cả Nghìn lẻ một đêm."*

Vinh Quang Và Những Ngày Cuối

Năm 1919, Marcel Proust nhận Giải Goncourt — giải thưởng văn học danh giá nhất nước Pháp — cho tác phẩm *À l'ombre des jeunes filles en fleurs*. Đó là một sự trả thù ngọt ngào đối với những kẻ từng coi thường ông, đặc biệt là André Gide, người đã một lần trả lại bản thảo *Du côté de chez Swann* với lời phê "văn chương của gã ăn chơi thượng lưu". Khi Céleste gặp Gide để trao bức thư của Proust, bà cảm nhận ngay sự phản cảm. Trở về, bà nói thẳng với ông chủ: *"Ông Gide đó tôi không ưa. Trông ông ta như một nhà sư giả dối."* Proust phá lên cười: *"Ôi, Céleste, tôi yêu bà biết bao!"*

Những năm tháng cuối đời, Proust là một người đàn ông đang thiêu rụi bản thân để hoàn thành tác phẩm. Ông không còn ra ngoài nữa. Ông thường nhắc đi nhắc lại với Céleste: *"Tôi không có thời gian, chúng ta đã nói chuyện quá nhiều, tôi đã lãng phí thời gian."* Rồi một ngày, ông nói giản dị: *"Céleste, tôi sắp chết."*

Và rồi buổi sáng hôm ấy năm 1922 — lần đầu tiên kể từ bao lâu, Proust đón Céleste mà không đốt thuốc hun khói trị hen, không đụng vào tách cà phê. Khuôn mặt ông rạng rỡ một vẻ tái nhợt lạ thường: *"Đêm qua đã xảy ra một điều trọng đại. Tôi đã viết hai chữ: hết. Bây giờ tôi có thể chết rồi."*

Cái chết đến vào ngày 17 tháng 11 năm 1922, lúc 4 giờ 30 sáng. Trong những khoảnh khắc cuối cùng, Proust đòi có Céleste bên cạnh. Ông trút hơi thở cuối cùng với ánh mắt hướng về người anh trai Robert và về bà.

Di Sản Của Sự Im Lặng

Sau cái chết của Proust, Céleste giữ im lặng trong nhiều thập kỷ. Bà từ chối chia sẻ ký ức vì xem đó là điều thiêng liêng không thể đem ra phô bày. Mãi đến năm 80 tuổi, không chịu nổi những tin đồn bóp méo hình ảnh nhà văn mà bà hết mực kính yêu, bà mới chịu cầm bút. Cuốn hồi ký *Monsieur Proust* ra đời năm 1973, trở thành một tài liệu độc nhất vô nhị về con người thật đằng sau những trang văn bất hủ.

Cuối đời, khi nhắc về ông, Céleste vẫn nói: *"Hình ảnh tôi giữ về ông trong lòng là đẹp nhất trong tất cả. Ông rực rỡ ở đó, như ông vẫn luôn như vậy — bậc vương giả giữa những con người, và bậc vương giả của những tâm trí."*

Mười năm phục vụ một thiên tài, và cả một đời để yêu thương ký ức về ông — đó là di sản thầm lặng mà Céleste Albaret để lại cho nền văn học thế giới.